Istorija Novog Sada

Novi Sad je osnovan 1694. godine kada su srpski trgovci dobili dozvolu od habsburških vlasti da se nasele u slobodnom kraljevskom gradu. Ime "Novi Sad" (Neoplanta na latinskom) znači "nova sadnica" ili "novi zasad", što simbolizuje novo začeće na obali Dunava. Grad je nastao kao trgovačka naseobina nasuprot Petrovaradinske tvrđave, strateški pozicionirane fortifikacije koja je kontrolisala važan dunavski prolaz. Već u prvim decenijama, Novi Sad je postao važno trgovačko i zanatsko središte zahvaljujući povoljnom geografskom položaju.

Tokom 18. i 19. veka, Novi Sad je doživeo izuzetan kulturni i ekonomski procvat pod habsburškom vlašću. Grad je postao centar srpske kulture i prosvete u Austrijskom carstvu. Godine 1826. u Novom Sadu je osnovana Matica srpska, najstarija srpska kulturno-naučna institucija, koja je odigrala ključnu ulogu u očuvanju srpskog jezika, književnosti i identiteta.

Ovaj period je doneo razvoj trgovine, zanatstva i obrazovanja. Otvorene su prve srpske škole, štamparije i kulturne institucije. Novi Sad je dobio nadimak "Srpska Atina" zbog svog značaja kao kulturnog i obrazovnog centra za Srbe u Habzburškoj monarhiji.

Tokom evropskih revolucija 1848-49. godine, Novi Sad je bio epicentar srpske borbe za autonomiju unutar Habzburškog carstva. Grad je proglašen za privremenu prestonicu Srpske Vojvodine. Međutim, ova era je donela i velike patnje - habsburške snage su bombardovale grad iz Petrovaradinske tvrđave u junu 1849. godine, uzrokujući masivna razaranja. Uprkos ovom uništenju, grad se brzo oporavio i nastavio svoj kulturni i ekonomski razvoj u narednim decenijama.

Kraj 19. i početak 20. veka doneo je Novom Sadu modernizaciju i industrijalizaciju. Grad je dobio železničku vezu, tramvajski saobraćaj, električno osvetljenje i modernu kanalizaciju. Razvile su se brojne industrije - pivare, mlinovi, fabrike cementa i opeke. Arhitektonski, grad je obogaćen secesijskim i eklektičkim građevinama koje i danas krase centar. Kulturni život je cvetao sa pozorištima, muzejima i obrazovnim institucijama. Novi Sad je postao multikulturalna metropola gde su zajedno živeli Srbi, Mađari, Nemci, Slovaci i drugi narodi.

Drugi svetski rat doneo je najcrnje stranice u istoriji Novog Sada. U januaru 1942. godine, mađarske okupacione snage izvršile su masovno ubistvo civila poznatije kao "novosadska racija". Preko 1.200 građana, prvenstveno Srba i Jevreja, ubijeno je i bačeno pod led zamrznutog Dunava. Ovaj zločin ostaje jedna od najtragičnijih epizoda u istoriji grada. Do kraja rata, Novi Sad je pretrpeo značajna oštećenja od bombardovanja, ali je duh grada ostao neslomljen.

Nakon oslobođenja 1944. godine, Novi Sad je postao glavni grad Autonomne Pokrajine Vojvodine unutar Socijističke Jugoslavije. Usled masovne industrijalizacije, grad je doživeo eksplozivan rast. Izgrađena su nova naselja, fabrike, kulturne institucije i Univerzitet u Novom Sadu (osnovan 1960). Grad je postao važan industrijski centar sa fabrikama kao što su Petrohemija, Fabrika cementa i Fabrika kablova.

Kulturni život je procvetao sa osnivanjem festivala kao što je EXIT (kasnije), pozorišnih scena, muzeja i galerija. Novi Sad je postao simbol multietničkog suživota i tolerancije, grad mladih i obrazovanja.

Tokom NATO bombardovanja SR Jugoslavije 1999. godine, Novi Sad je bio jedna od najteže pogođenih gradova. Sva tri mosta preko Dunava su razorena - Varadin most, Žeželjev most i Most slobode. Ova razaranja praktično su prepolovila grad i ozbiljno narušila ekonomiju i saobraćaj. Međutim, period obnove koji je usledio pokazao je otpornost građana. Mostovi su rekonstruisani, a grad je nastavio svoj razvoj, okrenut budućnosti.

U 21. veku, Novi Sad se ponovo afirmisao kao kulturni i ekonomski centar Srbije. EXIT festival, osnovan 2000. godine, postao je jedan od najvećih muzičkih festivala u Evropi, privlačeći stotine hiljada posetilaca godišnje. Grad je doživeo građevinski bum sa novim stambenim naseljima, poslovnim centrima i infrastrukturom.

Godine 2022. Novi Sad je nosio titulu Evropske prestonice kulture, što je bila kruna kulturnog razvoja grada. Danas, Novi Sad je moderan grad sa preko 340.000 stanovnika, dom za preko 80.000 studenata, sa razvijenom IT industrijom, turizmom i kulturom. Grad nastavlja da neguje svoje multikulturalno nasleđe, spajajući tradiciju sa modernim evropskim vrednostima.